คำถามที่พบบ่อย — พินัยกรรมและจัดการมรดก

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กำหนดหลายแบบ เช่น แบบธรรมดาที่มีพยาน 2 คน แบบเขียนเองทั้งฉบับ แบบเอกสารฝ่ายเมืองที่ทำต่อเจ้าพนักงาน แบบเอกสารลับ และแบบทำด้วยวาจาในกรณีพิเศษ แต่ละแบบมีเงื่อนไขความสมบูรณ์ต่างกัน หากทำผิดแบบพินัยกรรมอาจเป็นโมฆะ

ได้ และเป็นสิ่งที่แนะนำอย่างยิ่งสำหรับผู้มีทรัพย์สินในไทย เช่น บัญชีธนาคาร คอนโดมิเนียม หรือรถยนต์ เพราะช่วยลดเวลาและความยุ่งยากของทายาทในกระบวนการตั้งผู้จัดการมรดกที่ศาลไทย

แนวปฏิบัติที่พบบ่อยคือทำแยกฉบับตามประเทศที่มีทรัพย์สิน โดยเขียนข้อความให้ชัดว่าฉบับหนึ่งไม่เพิกถอนอีกฉบับ เพื่อลดความเสี่ยงที่ฉบับใหม่จะไปยกเลิกฉบับเก่าของอีกประเทศโดยไม่ตั้งใจ

โดยทั่วไปยังต้องยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาล เพราะธนาคารและกรมที่ดินต้องการคำสั่งศาลก่อนโอนทรัพย์ พินัยกรรมช่วยให้กระบวนการชัดเจนและลดข้อโต้แย้งระหว่างทายาท

รวบรวมทรัพย์มรดก ชำระหนี้ของกองมรดก จัดทำบัญชีทรัพย์ และแบ่งทรัพย์ให้ทายาทตามพินัยกรรมหรือตามกฎหมาย ผู้จัดการมรดกต้องทำด้วยความสุจริตและอาจต้องรับผิดหากปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ

ต้องแปลเป็นภาษาไทยและผ่านการรับรองตามที่กรมการกงสุลกำหนด โดยทั่วไปต้องผ่านการรับรองจากหน่วยงานของประเทศต้นทางและสถานเอกอัครราชทูตไทยหรือสถานทูตประเทศนั้นในไทย ก่อนใช้เป็นหลักฐานในคดีมรดก

ทายาทรับผิดในหนี้ของกองมรดกไม่เกินทรัพย์มรดกที่ตนได้รับ ไม่ต้องนำทรัพย์สินส่วนตัวมาชำระ การจัดทำบัญชีทรัพย์และหนี้ให้ครบถ้วนจึงสำคัญมาก

การถือครองที่ดินของคนต่างด้าวมีข้อจำกัดตามประมวลกฎหมายที่ดิน แม้ได้มาโดยทางมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม ก็อาจต้องจำหน่ายที่ดินภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด ส่วนห้องชุดมีหลักเกณฑ์เฉพาะเรื่องสัดส่วนกรรมสิทธิ์ต่างชาติ

ทำได้ตลอดเวลาขณะที่ผู้ทำพินัยกรรมยังมีสติสัมปชัญญะ โดยทำพินัยกรรมฉบับใหม่ที่ระบุว่าเพิกถอนฉบับก่อน หรือทำลายฉบับเดิมตามวิธีที่กฎหมายกำหนด ควรแจ้งผู้เก็บรักษาฉบับเดิมด้วยเพื่อกันความสับสน

ทางปฏิบัติมักแยกฉบับตามประเทศที่ทรัพย์สินตั้งอยู่ เพื่อให้สอดคล้องกับกฎหมายมรดกและกระบวนการศาลของแต่ละที่ ข้อควรระวังคือต้องเขียนข้อจำกัดขอบเขตให้ชัด (เช่น ฉบับนี้ใช้กับทรัพย์สินในราชอาณาจักรไทยเท่านั้น) มิฉะนั้นฉบับหลังอาจถูกตีความว่าเพิกถอนฉบับก่อน

ต้องยื่นคำร้องต่อศาลที่มีเขตอำนาจ ณ ภูมิลำเนาของเจ้ามรดกหรือที่ทรัพย์มรดกตั้งอยู่ พร้อมมรณบัตร ทะเบียนบ้าน หลักฐานความสัมพันธ์ บัญชีทรัพย์ และหนังสือให้ความยินยอมของทายาท เมื่อศาลมีคำสั่งตั้งแล้วจึงนำคำสั่งไปจัดการโอนทรัพย์กับธนาคาร กรมที่ดิน หรือนายทะเบียนหุ้น

ทำหนังสือให้ความยินยอมและหนังสือมอบอำนาจ ลงนามต่อหน้าโนตารีพับลิกในประเทศนั้น หรือต่อหน้าเจ้าหน้าที่กงสุลไทย ณ สถานเอกอัครราชทูต/สถานกงสุลใหญ่ จากนั้นดำเนินการรับรองต่อเนื่องและแปลเป็นไทยตามหลักเกณฑ์ของกรมการกงสุลก่อนยื่นต่อศาล ควรตรวจข้อความในเอกสารกับทนายในไทยก่อนลงนามเพื่อไม่ต้องทำซ้ำ

ทายาทต่างชาติรับมรดกห้องชุดได้ แต่ต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขของพระราชบัญญัติอาคารชุด เช่น สัดส่วนกรรมสิทธิ์ของคนต่างด้าวในอาคารนั้น และการนำเงินตราต่างประเทศเข้ามาตามหลักเกณฑ์ หากไม่เข้าเงื่อนไข กฎหมายกำหนดให้ต้องจำหน่ายภายในระยะเวลาที่กำหนด จึงควรวางแผนล่วงหน้ากับผู้เชี่ยวชาญ

มีตามพระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก โดยจัดเก็บจากผู้รับมรดกเฉพาะส่วนที่เกินมูลค่าขั้นต่ำที่กฎหมายกำหนด และมีอัตราต่างกันระหว่างผู้สืบสันดานกับบุคคลอื่น ส่วนคู่สมรสได้รับยกเว้น นอกจากนี้ยังมีภาษีการให้สำหรับการโอนขณะมีชีวิต รายละเอียดฐานภาษีและอัตราควรตรวจกับกรมสรรพากรเพราะมีข้อยกเว้นหลายกรณี

ทำได้ และแนะนำให้ทำพินัยกรรมแยกฉบับสำหรับทรัพย์สินในประเทศไทยโดยระบุขอบเขตว่าใช้เฉพาะทรัพย์สินในไทย เพื่อไม่ให้เพิกถอนพินัยกรรมในประเทศอื่นโดยไม่ตั้งใจ การมีพินัยกรรมภาษาไทยช่วยให้กระบวนการตั้งผู้จัดการมรดกที่ศาลไทยรวดเร็วขึ้นมาก

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กำหนดแบบพินัยกรรมไว้หลายแบบ ที่ใช้บ่อยคือ แบบธรรมดาซึ่งทำเป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี ลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คน และแบบเขียนเองทั้งฉบับ นอกจากนี้ยังมีแบบเอกสารฝ่ายเมืองที่ทำต่อนายอำเภอ แบบเอกสารลับ และแบบทำด้วยวาจาในกรณีพิเศษ

ในทางปฏิบัติต้องตั้ง เพราะธนาคาร สำนักงานที่ดิน และกรมการขนส่งทางบก จะโอนทรัพย์สินให้เฉพาะผู้จัดการมรดกที่มีคำสั่งศาลเท่านั้น แม้จะมีพินัยกรรมระบุตัวผู้จัดการมรดกไว้แล้ว ก็ยังต้องยื่นคำร้องให้ศาลมีคำสั่งแต่งตั้งตามพินัยกรรมนั้น

ไม่จำเป็นทุกคน ทายาทที่ไม่คัดค้านสามารถทำหนังสือให้ความยินยอมและสละสิทธิ์เป็นผู้จัดการมรดกได้ โดยลงลายมือชื่อต่อหน้าโนตารีในประเทศนั้นและให้สถานเอกอัครราชทูตไทยรับรอง จากนั้นแปลเป็นภาษาไทยและรับรองคำแปลก่อนยื่นต่อศาล

พระราชบัญญัติภาษีการรับมรดกกำหนดให้เก็บภาษีเฉพาะส่วนของมรดกที่ผู้รับได้รับจากเจ้ามรดกแต่ละรายเกิน 100 ล้านบาท โดยบุพการีและผู้สืบสันดานเสียในอัตราที่ต่ำกว่าผู้รับรายอื่น คู่สมรสได้รับยกเว้น ทรัพย์สินที่อยู่ในข่ายมีอสังหาริมทรัพย์ หลักทรัพย์ เงินฝาก และยานพาหนะจดทะเบียน

สามีต่างชาติรับมรดกที่ดินได้ในฐานะทายาทโดยธรรม แต่กฎหมายที่ดินไม่อนุญาตให้คนต่างด้าวถือครองที่ดิน จึงต้องจำหน่ายที่ดินภายในเวลาที่อธิบดีกรมที่ดินกำหนด โดยทั่วไปคือ 1 ปี ส่วนห้องชุดสามารถถือครองต่อได้หากยังอยู่ในโควตาต่างชาติร้อยละ 49 ของอาคารชุดนั้น

ต้องแปลเป็นภาษาไทยพร้อมคำรับรองคำแปล เพราะศาลไทยดำเนินกระบวนพิจารณาด้วยภาษาไทย หากพินัยกรรมทำในต่างประเทศ ควรมีการรับรองของโนตารีและสถานเอกอัครราชทูตไทยประกอบด้วยเพื่อลดข้อโต้แย้งเรื่องความแท้จริงของเอกสาร

ใช้ได้หากทำถูกต้องตามแบบของกฎหมายที่ใช้บังคับ แต่ในทางปฏิบัติต้องนำมาแปลเป็นไทย พร้อมหลักฐานรับรองความถูกต้องตามสายทางการทูต และยื่นต่อศาลไทยเพื่อขอตั้งผู้จัดการมรดก ก่อนจึงจะโอนทรัพย์สินในไทยได้

แนวปฏิบัติที่นิยมคือทำพินัยกรรมแยกฉบับสำหรับทรัพย์สินในไทย เพื่อให้ศาลไทยพิจารณาได้เร็วขึ้น โดยต้องเขียนข้อความให้ชัดว่าไม่ยกเลิกพินัยกรรมฉบับต่างประเทศที่ครอบคลุมทรัพย์สินนอกประเทศ เพื่อป้องกันการเพิกถอนกันเอง

ผู้ทำพินัยกรรมต้องเขียนข้อความ วัน เดือน ปี และลงลายมือชื่อด้วยลายมือตนเองทั้งฉบับ หากมีการพิมพ์บางส่วนหรือขาดวันที่ พินัยกรรมอาจตกเป็นโมฆะ จึงควรตรวจแบบให้ครบก่อนเก็บรักษา

โดยทั่วไปใช้ใบมรณบัตร ทะเบียนบ้าน เอกสารแสดงความสัมพันธ์ของทายาท บัญชีทรัพย์มรดก และหนังสือให้ความยินยอมของทายาทคนอื่น หากเอกสารออกจากต่างประเทศต้องแปลและผ่านการรับรองตามสายทางการทูตก่อนยื่นศาล

สามารถทำหนังสือให้ความยินยอมหรือหนังสือมอบอำนาจ ลงนามต่อหน้าเจ้าหน้าที่สถานเอกอัครราชทูตไทย หรือลงนามต่อหน้าโนตารีในประเทศนั้นแล้วรับรองต่อในสายทางการทูต จากนั้นส่งต้นฉบับมาให้ผู้ดำเนินการในไทยใช้ยื่นศาล

ธนาคารจะอายัดบัญชีเมื่อทราบการเสียชีวิต และโดยทั่วไปจะจ่ายเงินให้เฉพาะผู้จัดการมรดกที่ศาลมีคำสั่งแต่งตั้งแล้ว ทายาทจึงควรยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกก่อน แล้วนำคำสั่งศาลพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุดไปติดต่อธนาคาร

ไม่จำเป็นเสมอไป กฎหมายรองรับพินัยกรรมหลายแบบ ทั้งแบบมีพยานสองคน แบบเขียนเองทั้งฉบับ และแบบเอกสารฝ่ายเมืองที่ทำต่อเจ้าพนักงานที่อำเภอ การทำแบบเอกสารฝ่ายเมืองช่วยลดข้อโต้แย้งเรื่องความแท้จริงของเอกสารในภายหลัง

ควรระบุประเภททรัพย์และวิธีเข้าถึงโดยไม่เปิดเผยรหัสผ่านในตัวพินัยกรรม เช่น อ้างถึงเอกสารแนบที่เก็บแยกไว้กับผู้รับฝากที่ไว้ใจได้ พร้อมระบุผู้รับประโยชน์ให้ชัด เพื่อให้ผู้จัดการมรดกดำเนินการต่อได้จริง

ใช้ได้หากทำถูกต้องตามแบบของกฎหมายแห่งสถานที่ทำพินัยกรรมหรือกฎหมายไทย แต่เมื่อนำมาใช้ต้องมีคำแปลภาษาไทยและผ่านการรับรองตามช่องทางที่ศาลยอมรับ ก่อนยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลที่มีเขตอำนาจ

ต้องเขียนด้วยลายมือผู้ทำพินัยกรรมทั้งฉบับ ลงวันเดือนปีและลายมือชื่อ หากพิมพ์บางส่วนหรือขาดวันที่ พินัยกรรมอาจตกเป็นโมฆะ ผู้ทำจึงควรเลือกแบบมีพยานสองคนหากไม่มั่นใจในความครบถ้วนของแบบ

ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ บุคคลวิกลจริตหรือคนไร้ความสามารถ และคนหูหนวกเป็นใบ้หรือตาบอดทั้งสองข้าง เป็นพยานไม่ได้ นอกจากนี้ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมและคู่สมรสของผู้รับ ไม่ควรเป็นพยานเพราะข้อกำหนดที่ยกให้จะเสียไป

แม้พินัยกรรมจะระบุชื่อไว้ ธนาคารและกรมที่ดินมักขอคำสั่งศาลแต่งตั้งเป็นหลักฐานก่อนโอนทรัพย์ จึงต้องยื่นคำร้องต่อศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนา พร้อมมรณบัตร ทะเบียนบ้าน บัญชีทรัพย์ และหนังสือยินยอมของทายาท

โดยทั่วไปทำหนังสือให้ความยินยอมหรือหนังสือมอบอำนาจ ลงนามต่อหน้าเจ้าหน้าที่สถานทูตไทยหรือผู้มีอำนาจรับรองในประเทศนั้น แล้วผ่านการรับรองตามช่องทางที่กำหนด พร้อมคำแปลภาษาไทยก่อนส่งกลับมายื่นต่อศาล

ทำได้ เพราะกฎหมายอนุญาตให้คนต่างด้าวถือกรรมสิทธิ์ห้องชุดได้ภายในสัดส่วนที่กำหนด แต่ผู้รับมรดกต้องมีคุณสมบัติตามกฎหมายอาคารชุดด้วย มิฉะนั้นอาจต้องจำหน่ายห้องชุดภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด

คนต่างด้าวโดยหลักถือกรรมสิทธิ์ที่ดินไม่ได้ แม้รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม จึงต้องจำหน่ายที่ดินภายในเวลาที่อธิบดีกรมที่ดินกำหนด ทางเลือกคือวางแผนล่วงหน้าโดยกำหนดให้ขายและแบ่งเงินแทนการยกตัวทรัพย์

ยกเลิกเฉพาะส่วนที่ขัดกัน หากต้องการยกเลิกทั้งฉบับควรระบุข้อความเพิกถอนพินัยกรรมฉบับก่อนไว้ให้ชัด และเก็บต้นฉบับล่าสุดไว้ในที่ที่ผู้จัดการมรดกเข้าถึงได้ เพื่อลดข้อโต้แย้งเรื่องเจตนาสุดท้ายของผู้ทำ

ควรระบุประเภททรัพย์ เลขที่เอกสารสิทธิ์ ชื่อธนาคารและเลขบัญชีโดยย่อ รวมถึงทรัพย์สินในต่างประเทศและสินทรัพย์ดิจิทัล พร้อมระบุที่เก็บเอกสารต้นฉบับ เพื่อให้ผู้จัดการมรดกรวบรวมทรัพย์ได้โดยไม่ตกหล่น

ทายาทรับผิดในหนี้ของเจ้ามรดกไม่เกินทรัพย์มรดกที่ตนได้รับ ไม่ต้องนำทรัพย์ส่วนตัวมาชำระ ผู้จัดการมรดกจึงควรชำระหนี้และภาษีค้างก่อนแบ่งทรัพย์ เพื่อป้องกันข้อพิพาทกับเจ้าหนี้ภายหลังการแบ่งมรดก